“Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ tổ mùng mười tháng ba”
Dòng chảy lịch sử Việt Nam đã tồn tại được 4000 năm, ghi dấu biết bao thăng trầm của dân tộc. Khởi đầu bức tranh sử vàng son ấy là hình ảnh oai hùng của các vị Vua Hùng, những người đã đặt nền móng cho nước ta. Ngày 10 tháng 3 Âm lịch hàng năm được chọn làm ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, là dịp để con dân tưởng nhớ những công lao dựng nước và giữ nước của tổ tiên.
Tuy nhiên, tại sao có 18 đời Vua Hùng nhưng chỉ có một ngày Giỗ tổ? Vậy 10 tháng 3 là Giỗ tổ của vị Vua Hùng nào?
Vua Hùng là ai?
Truyền thuyết về Vua Hùng được ghi chép lần đầu tiên vào cuối đời Trần tại phần Hồng Bàng Thị Truyện trong sách Lĩnh Nam Chích Quái. Sau đó, nhà sử gia Ngô Sĩ Liên đưa vào Đại Việt Sử ký Toàn Thư ở cuối thế kỉ XV.
Theo truyền thuyết, cháu ba đời của Viêm Đế (Thần Nông) là Đế Minh khi đi tuần phương Nam đến Ngũ Lĩnh lấy con gái Vụ Tiên, sinh ra Lộc Tục (Kinh Dương Vương). Lộc Tục rất được Đế Minh yêu quý và muốn truyền ngôi cho. Tuy nhiên, Lộc Tục lại muốn nhường cho anh là Đế Nghi. Đế Nghi cai quản phương Bắc, lập nên nước Xích Thần. Lộc Tục được Đế Minh phong làm Kinh Dương Vương, cai quản phương Nam và các bộ tộc Bách Việt, gọi là nước Xích Quỷ.
Sau khi Kinh Dương Vương xuống Thủy phủ đi tuần đã lấy con gái Long Vương Động Đình Quân và sinh ra Lạc Long Quân, tên huý là Sùng Lãm. Lạc Long Quân sau này đã thay cha trị nước Xích Quỷ. Trong khi đó, Đế Nghi truyền ngôi cho con trai là Đế Lai. Đế Lai trong dịp xuống phương Nam dạo chơi đã gã con gái của mình là Âu Cơ cho Lạc Long Quân.
Lạc Long Quân và Âu Cơ cưới nhau được một năm thì sinh ra bọc trăm trứng, từ đó sinh ra trăm người con trai anh dũng phi thường. Tuy nhiên, Lạc Long Quân thường xuyên ở Thủy phủ còn Âu Cơ vốn là người Bắc quốc, nhớ nhà nên nói với Long Quân:
“Thiếp vốn là người Bắc, cùng ở một nơi với Quân, sinh được một trăm con trai mà không gì cúc dưỡng, xin cùng theo nhau chớ nên xa bỏ, khiến cho ta là người không chồng, không vợ, một mình vò võ.
Lạc Long Quân cũng bảo rằng:
“Ta là loài rồng, sinh trưởng ở Thủy tộc; nàng là giống Tiên, người trên đất, tuy khí âm dương hợp nên có con nhưng dù sao vẫn là thủy hỏa tương khắc, khó mà ở cùng nhau lâu dài. Bây giờ phải ly biệt, ta đem năm mươi con về Thủy phủ, phân trị các xứ, năm mươi con theo nàng ở trên đất, chia nước mà cai trị,…”
Sau đó, Âu Cơ cùng năm mươi người con trai ở tại Phong Châu, suy tôn người con trưởng lên làm vua, lấy hiệu là Hùng Vương.
Như vậy, Vua Hùng hay Hùng Vương là con trai ruột của Lạc Long Quân và Âu Cơ, lên ngôi vào năm 2524 Trước Công Nguyên (TCN), đặt quốc hiệu là Văn Lang. Nhà nước Văn Lang kéo dài đến năm 258 TCN thì bị Thục Phán (An Dương Vương) của tộc Âu Việt chiếm mất nước.
18 vị Vua Hùng hay 18 đời Vua Hùng?
Theo Nguyễn Khắc Thuần trong “Thế thứ các triều vua Việt Nam” đã giải thích vấn đề này như sau: 18 vị vua Hùng không phải là 18 cá nhân cụ thể, mà là 18 chi (ngành/nhánh), mỗi chi này gồm có nhiều vị vua thay phiên nhau trị vì và sử dụng chung vương hiệu là Hùng Vương, bao gồm cả Kinh Dương Vương.
Bên cạnh đó, thời gian trị vì và tuổi thọ của một đời vua theo sử sách có thể hiểu là tuổi của nhiều vị vua và số năm trị vì của họ trong một chi cộng lại. Vì vậy, thời gian trị vì hơn 2.622 năm của 19 đời Vua Hùng là hoàn toàn phù hợp.
Nhà sử học Ngô Thì Sĩ cũng nêu quan điểm: “Người ta không phải là vàng đá, sao lại sống lâu như thế được? Điều ấy quá khó hiểu” (Việt sử tiêu án).
Trong cuốn Việt Nam Sử Lược, tác giả/sử gia Trần Trọng Kim cũng viết:
“…Cứ tính hơn bù kém, mỗi vị vua trị vì được non 150 năm. Dẫu là thời thượng cổ đi nữa thì cũng khó lòng mà có nhiều người sống lâu được như vậy”.
18 đời Hùng Vương gồm những vị nào?
Theo Đại Việt Sử Lược và nhiều tài liệu lịch sử khác, triều đại Văn Lang tính từ Kinh Dương Vương được truyền qua 18 đời, bao gồm:
- Hùng Vương thứ I: Kinh Dương Vương (2879 – 2794 TCN)
- Hùng Vương thứ II: Hùng Hiền Vương (Lạc Long Quân) (2793 (hoặc 2792) –2524 TCN)
- Hùng Vương thứ III: Hùng Lân Vương (2524 – 2253 TCN)
- Hùng Vương thứ IV: Hùng Diệp Vương (2254 – 1913 TCN)
- Hùng Vương thứ V: Hùng Hi Vương (1912 – 1713 TCN)
- Hùng Vương thứ VI: Hùng Huy Vương (1712 – 1632 TCN)
- Hùng Vương thứ VII: Hùng Chiêu Vương (1631 – 1432 TCN)
- Hùng Vương thứ VIII: Hùng Vĩ Vương (1431 – 1332 TCN)
- Hùng Vương thứ IX: Hùng Định Vương (1331 – 1252 TCN)
- Hùng Vương thứ X: Hùng Uy Vương (1251 – 1162 TCN)
- Hùng Vương thứ XI: Hùng Trinh Vương (1161 – 1055 TCN)
- Hùng Vương thứ XII: Hùng Vũ Vương (1054 – 969 TCN TCN)
- Hùng Vương thứ XIII: Hùng Việt Vương (968 – 854 TCN)
- Hùng Vương thứ XIV: Hùng Anh Vương (853 – 755 TCN)
- Hùng Vương thứ XV: Hùng Triệu Vương (754 – 661 TCN)
- Hùng Vương thứ XVI: Hùng Tạo Vương (660 – 569 TCN)
- Hùng Vương thứ XVII: Hùng Nghị Vương (568 – 409 TCN)
- Hùng Vương thứ XVIII: Hùng Duệ Vương (408 – 258 TCN)
Tại sao có 18 đời vua Hùng nhưng chỉ có một ngày Giỗ tổ?
Trước đây, người dân Việt Nam không có tục làm lễ Giỗ tổ Vua Hùng vào ngày 10/3. Họ thường chọn ngẫu nhiên một ngày tốt theo bản mệnh của từng người để đến lễ bái vua Hùng vào bất kỳ thời gian nào trong năm, đông nhất là vào mùa xuân và mùa thu. Lễ cúng Tổ ở địa phương sẽ được cử hành vào ngày 12/3 âm lịch kết hợp với thờ Thổ kỳ.
Tuy nhiên, do thời gian lễ bái thường kéo dài liên miên dẫn đến tốn kém tiền của lại vừa không bày tỏ được rõ lòng thành kính cũng như không tập hợp được lòng dân. Nhận thấy điều đó, dưới triều vua Khải Định, Tuần phủ Phú Thọ là Lê Trung Ngọc làm bản tấu trình lên Bộ Lễ, xin định lệ lấy ngày mùng 10 tháng 3 Âm lịch hàng năm làm ngày Giỗ Tổ Vua Hùng của cả nước.
Bộ Lễ chính thức gửi công văn ghi ngày 25 tháng 7 năm 1917 thông báo vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch,các quan phải mặc phẩm phục lên đền Hùng thay mặt triều đình Huế cúng tế.,. Tuy nhiên, lúc này Giỗ Tổ Hùng Vương vẫn chưa được chính thức công nhận là Quốc lễ.
Sau Cách mạng tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh của Chủ Tịch nước số 22/SL – CTN ngày 18/2/1946 cho công chức nghỉ ngày 10/3 âm lịch hàng năm để tham gia tổ chức các hoạt động Giỗ Tổ Hùng Vương.
Kể từ năm 2001, ngày 10/3 âm lịch chính thức được công nhận là Quốc giỗ nước Việt Nam. Người lao động sẽ được nghỉ làm việc trong ngày này.
Từ đó về sau, cứ vào ngày mùng 10 tháng 3, người dân cả nước lại hướng về vùng đất cội nguồn tại xã Hy Cương, Việt Trì, Phú Thọ để tưởng nhớ và tôn vinh công lao của các vị Vua Hùng.
Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương còn là dịp để người dân Việt Nam đoàn kết, thể hiện tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước.
